- 2 - مقدمه‌اى كه بر سفرنامهء دوم فرنگستان نوشته شده تهران ، 1363 ناصر الدين شاه قاجار سه بار به اروپا سفر كرد : بار اول در سال 1290 ، بار دوم در سال 1295 و بار سوم در سال 7 / 1306 قمرى . او براى اين هر سه سفر ، سفرنامه نوشت و هر سه سفرنامه‌اش طبع شد « 1 » و ازين سه سفرنامهء فرنگ ترجمه‌هاى ملخصى به زبان انگليسى انتشار يافت . « 2 » * * * سفرنامه‌اى كه اينك به دست خوانندهء خواستار است شرح دومين مسافرت ناصر الدين شاه به فرنگستان است كه چاپ اصلى آن در قطع رحلى بلافاصله پس از بازگشت شاه به ايران به چاپ رسيده بود و اينك انتشارات شرق آن را در قطع دلپسند امروزى - كه قطع وزيرى است - تجديد چاپ عكسى كرده ، تا به خط خوشنويس پيشين انتشار يابد . نامهاى خاص لاتينى را كه در چاپ نخستين در حاشيهء صفحات بوده براى آنكه مورد استفادهء خوانندگان باشد ( و ضمنا مخل بر كوچك كردن صفحه نباشد ) در پايان سفرنامه قرار داده است . ناصر الدين شاه روز پنجشنبه آخر ربيع الاول 1295 به سفر خود آغاز كرد و روز جمعه نهم شعبان همان سال به طهران بازگشت . اين سفر چهار ماه و چند روز مدت گرفت و از سرزمين‌هاى قفقاز ، روسيه ، لهستان ، اطريش ، آلمان ، فرانسه ديدار شد . حاصل ماندگار سفرش همين سفرنامه است . * * * سفرنامه ، طبعا سفرنامه‌اى شاهانه است . نوشتهء يك شاه است . به اين معنى كه نويسنده در نگارش سفرنامه خود را آزاد نمىدانسته است كه هرچه كرده يا ديده يا شنيده و يا مىخواسته و آنچه با سران كشورهاى اروپايى صحبت كرده ، به رشتهء قلم درآورد و جنبهء سندى و تاريخى اساسى به نوشتهء خود بدهد . توجه او در سفرنامه‌نگارى

--> ( 1 ) - سفرنامهء اول در 1291 ، سفرنامهء دوم در 1296 و سفرنامهء سوم در 1308 . براى تفصيل مراجعه كنيد به آنچه بر سفرنامهء عتبات ناصر الدينشاه ( تهران ، 1363 ) نوشته‌ام و يا به مجلهء آينده جلد نهم ( 1362 ) صفحات 757 - 769 . ( 2 ) . نگاه كنيد به حاشيهء صفحهء 799 .